Чўлпон-Атадаги ШҲТ йиғилиши: сиёсатдан холи тантана

Чўлпон-Атадаги ШҲТ йиғилиши: сиёсатдан холи тантана

24 июль куни Чўлпон-Ата шаҳрида Шанхай ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ)га аъзо давлатлар Ташқи ишлар вазирлари кенгашининг мажлиси бўлиб ўтди. Ушбу тадбир 1 сентябрь куни Бишкекда ўтказилиши режалаштирилган давлат раҳбарлари саммитига тайёргарлик кўриш доирасида ташкил этилди.

Йиғилишда вазирлар халқаро ва минтақавий хавфсизлик масалаларини муҳокама қилишди. Шунингдек улар Бишкек декларацияси ҳамда саммитда давлат раҳбарлари томонидан муҳокама қилинладиган бошқа ҳужжатлар лойиҳалари борасида келишиб олишди.

Бундан ташқари, бир қатор икки томонлама музокаралар, жумладан, Россия ва Эрон ташқи ишлар вазирларининг алоҳида учрашуви бўлиб ўтди ва унда Яқин Шарқдаги вазият муҳокама қилинди. Бироқ йиғин якуни бўйича Эрон атрофидаги инқирозни бартараф этиш юзасидан ШҲТнинг жамоавий ташаббуслари эълон қилинмади.

Одатий кун тартиби

Агар Чўлпон-Атадаги учрашувнинг расмий натижаларига таяниб баҳо берадиган бўлсак, барчаси одатдагидек ва расмиятчилик руҳида ўтгани кўриниб турибди.

Йиғилишда халқаро вазият муҳокама қилиниб, «тинчликка» интилишлар баён этилди, Бишкекдаги саммитга тайёрланаётган ҳужжатлар лойиҳалари мақулланди ҳамда терроризм, экстремизм ва трансмиллий жиноятчиликка қарши курашиш ҳақидаги аллақачон ёд бўлиб кетган гаплар яна бир бор такрорланди.

Учрашувда Эрон вакили Аббос Аракчи қатнашганига, шунингдек, минтақадаги можароларнинг кескин фазаси кучайиб бораётганига қарамасдан, АҚШ ва унинг иттифоқчиларининг тажовузкор сиёсати масаласи расмий равишда кўтарилмади.

Бироқ бундай тарзда муаммони кўрмасликка олиш унинг шунчаки расмиятчиликдан иборат эканини фош этиб, ташкилотнинг сиёсий жиҳатдан ожизлигини кўрсатиб қўйди.

Дунё сўнгги ўн йилликлардаги энг нотинч даврини бошдан кечираётган бир пайтда, ШҲТ ўзининг барча масалалар юзасидан умумий гаплар гапириб, бироқ ҳеч қандай аниқ позиция билдирмайдиган ташкилот эканини яна бир бор намоён этди.

Умуман олганда, Эрон атрофидаги таранглик кўп йиллардан буён кўп қутбли дунё марказларидан бири бўлишга даъвогар бўлиб келаётган ташкилот учун энг жиддий синовга айланди. Мана шундай пайтларда халқаро ташкилотларнинг сиёсий жиҳатдан етуклиги синовдан ўтади. Бу йиғилишда иштирокчилар аниқ ташаббуслар, воситачилик ёки ягона дипломатик позицияни шакллантириш ҳаракатлари ўрнига, яна бир бор аллақачон одат тусига кириб қолган умумий жумлалар тўплами билан чекланишди.

ШҲТнинг қарор қабул қилиш лаёқати

“Агар ташкилот ўз аъзоси жабр кўраётган энг йирик халқаро инқирозлардан бирига жамоавий жавоб қайтара олмаса, у ҳолда минтақадаги мамлакатлар аҳолиси учун ўзининг геосиёсий амбицияларини ва долзарблигини қачон тасдиқлайди?” деган савол туғилиши табиийдир.

Амалда барча мазмунли дипломатик ҳаракатлар йиғилиш доирасидан ташқарида бўлиб ўтди. Россия ҳам, Хитой ҳам Эрон билан боғлиқ вазиятни алоҳида-алоҳида муҳокама қилди. Бошқа иштирокчилар ҳам икки томонлама маслаҳатлашувларни афзал кўришди.

Натижада парадоксал ҳолат юзага келмоқда. Дарҳақиқат, барча муҳим музокаралар ШҲТнинг жамоавий механизмидан четда ўтмоқда. Ташкилотнинг ўзи эса борган сари фақат норасмий муҳитда учрашиб туриш мумкин бўлган қулай майдон вазифасини ўтамоқда.

Расмий етакчилик

Қирғизистон имкон қадар хавфсиз ва эҳтиёткорона раислик позициясини танлади. У сиёсий етакчилик ўрнига ташкилий функцияларга кўпроқ эътибор қаратиб, декларациялар тайёрлаш билан чекланди. Фаол дипломатиянинг ўрнини эса тантанали тадбирларнинг анъанавий формати эгаллади.

Албатта, Бишкек ШҲТнинг қарорларини ёлғиз ўзи белгилай олмайди. Ташкилот расмий консенсус тамойили асосида иш юритади, унинг кун тартиби эса асосан Россия ва Хитой томонидан шакллантирилади. Бироқ ташкилот ўзининг халқаро обрўсини мустаҳкамлашдан чиндан ҳам манфаатдор бўлганида, раислик қилувчи мамлакат сиёсий шижоат кўрсатиб, долзарб ташаббусларни илгари суришга интилган бўлар эди. Чўлпон-Атадаги йиғилишда эса бундай сиёсий ташаббус деярли сезилмади.

Бу ҳолат фақат раислик қилувчи томонга эмас, балки бутун ташкилотнинг ўзига хос хусусиятига айланиб қолди. Йиллар ўтгани сайин деярли ҳар бир йиғилишда терроризм, экстремизм, сепаратизм, гиёҳвандлик воситаларининг ноқонуний айланиши ва трансмиллий жиноятчилик каби бир хил хавф-хатарларнинг рўйхати такрорланмоқда.

Дунёда янги ҳарбий можаролар авж олиб, давлатлар ўртасидаги тажовуз очиқ кўринишга айланган ҳамда халқаро хавфсизлик архитектураси ўзгариб, йирик державалар ўртасидаги кучлар мувозанати қайтадан шаклланаётган бир шароитда, ШҲТ 2000-йилларнинг бошидан буён деярли ўзгармасдан такрорланиб келаётган анъанавий хавфлар рўйхатини муҳокама қилишни давом эттирмоқда.

Натижада, ташкилот реал халқаро кун тартибидан борган сари узоқлашиб, дунёдаги долзарб жараёнларга мос келмайдиган ўзининг ички бюрократик мантиғи билан яшаётгандек таассурот қолдирмоқда.

ШҲТ – шунчаки клубдир

Шунинг учун ҳам, ШҲТ бу музокараларни жамоавий сиёсий ташаббусга айлантиришга яна бир бор қодир эмаслигини кўрсатди. Давлатларнинг оддий клуби билан тўлақонли халқаро институт ўртасидаги фарқ мана шундай пайтларда яққол кўзга ташланади.

Бугунги кунда ШҲТ асосан терроризм, экстремизм каби тушунчалар атрофидаги хавфсизлик риторикасига таяниб, Исломга қарши фаолият юритишни давом эттирмоқда. Бу ташкилот – кўпинча сунъий ёки бўрттирилган таҳдидларни муҳокама қилишга тайёр бўлган, лекин ўзлари дуч келган жиддий халқаро муаммоларни ҳал этишда жамоавий сиёсий масъулиятни ўз зиммасига олишни эплай олмайдиган Исломга қарши клуб бўйича қолмоқда. Бу эса Чўлпон-Атада яққол намоён бўлди.

Ташқи дипломатик фаоллик ортида ҳамон керакли даражадаги сиёсий етакчиликнинг йўқлиги кўриниб турди.

Кўп қутбли дунё ҳақидаги баландпарвоз баёнотлар ортида мустақил сиёсий суверенитетнинг йўқлиги, кўплаб декларациялар ортида эса аниқ сиёсий қадамларнинг етишмаслиги сезилди. Айни шу ҳолат Чўлпон-Атадаги учрашувнинг энг асосий натижаси бўлди десак, асло адашмаймиз.

Хулоса

ШҲТнинг тантанали саммити бу ташкилот асосан Ислом мабдасининг (идеологиясининг) кўринишларига қарши курашни давом эттириш, ўзининг географик майдонини кенгайтириш, иштирокчи давлатларнинг сонини кўпайтириш ва рамзий мақомини мустаҳкамлаш билангина банд эканини яна бир бор кўрсатди. Бироқ буларнинг барчаси ҳалигача унинг реал сиёсий таъсирини оширгани йўқ.

Ташкилот долзарб халқаро кун тартибини шакллантириш ва муҳим сиёсий қарорларни қабул қилишдан ожизлигича қолмоқда. ШҲТ жаҳон сиёсати ҳақида муҳокамалар ўтказиб келаётган бўлса-да, аста-секинлик билан Исломий ўлкалар учун жиддий сиёсий қиймат ҳам, амалий фойда ҳам келтирмайдиган оддий майдонга айланиб бормоқда.

Латифул Расих