Қирғизистонда қимматчилик ва унинг ечими
Қирғизистонда қимматчилик ва унинг ечими
Қирғизистонда нарх-навонинг кўтарилиши асосан ёқилғи баҳосининг беқарорлигига боғлиқ. Чунки мамлакат ёқилғини деярли тўлиқ хориждан олиб келади. Шунингдек, юртда истеъмол қилинадиган товарларнинг қарийб 70 фоизи ҳам четдан келтирилади. Шу боис халқаро бозорлардаги нархларнинг ўзгариши маҳаллий нархларга бевосита таъсир кўрсатади.
Таққослаш учун айтадиган бўлсак, Миллий статистика қўмитаси йил бошида дизел нархи 80 сомдан 102 сомга қимматлаганини маълум қилди. АИ-95 бензинининг нархи 80 сомдан 109 сомга, АИ-92 бензинининг нархи эса 76 сомдан 89 сомга кўтарилди. Ҳукумат раҳбари Адилбек Касималиевнинг сўзларига кўра, агар ҳукумат субсидияларни тўхтатса, дизел 130–140 сомгача, бензин эса 110–120 сомгача ошиб кетади.
Миллий статистика қўмитасининг маълумотларига кўра, 2025 йилда озиқ-овқат маҳсулотлари нархи ўтган йилнинг декабрь ойига нисбатан 8,9 фоизга ўсган. Жорий йилда эса инфляция 10 фоиздан ошиши кутилмоқда. Бундан ташқари, сўнгги йилларда кўчмас мулк ва уй-жой ижара ҳақи тинимсиз ошиб бормоқда. Бишкек шаҳрида бир йилнинг ўзида нархлар 25–30 фоизгача қимматлашган.
Мазкур ҳолат туфайли мамлакатда аҳолининг харид қобилияти йилдан-йилга пасайиб бормоқда. Бошқача айтганда, бир йил муқаддам минг сомга олинган озиқ-овқат саватчасини бугун ўша пулга сотиб олиб бўлмайди. Ҳукумат ошираётган ойлик маош ва нафақаларнинг миқдори эса мана шу инфляция гирдобидан чиқа олмаяпти. Бир вақтлар «қаҳатчилик» деб аталган жараён бугунги кунда оддий кундалик турмушга айланиб қолди.
Озиқ-овқат, ижара ва хизмат нархлари билан бирга, аҳоли учун электр энергияси, сув, газ ва бошқа коммунал тўловларнинг нархи ҳам бир неча баробарга ошиб бормоқда. Масалан, электр энергиясининг бир киловатт-соати 27 тыйынга қимматлашди. Ичимлик сувининг 1 куби 10 сомдан 15 сомга, оқова сув эса 3 сомдан 7 сомга яқин қимматлашди. Табиий газнинг нархи ҳам ҳар ой ўзгариб туради. Тахминан ҳар ойда 10–12 тыйын қўшилмоқда. Бундай аҳвол, айниқса, қашшоқлик чегарасида яшаётган юз минглаб инсонларнинг ҳаётини янада оғирлаштирмоқда. Расмийлар бу ҳолатни глобал инқирозлар, урушлар ва геосиёсий кескинликлар билан оқлашга уринмоқда.
Оддий халқ эса доимо тежамкорликка чақирилмоқда. Бу чақириқлар сўнгги пайтларда турли амалдорларнинг оғзидан тушмайдиган бўлиб қолди. Уларнинг маслаҳатлари ҳам ҳаммага маълум: электр энергиясини тежанглар, камроқ исининглар, озиқ-овқатни улгуржи харид қилинглар, машина ҳайдаманглар ва ҳоказо. Бироқ бундай чоралар харажатларни жуда чекланган миқдордагина камайтириши мумкин, аммо муаммонинг илдизини йўқота олмайди.
Асосий муаммо аҳолининг энг зарур эҳтиёжларини қондириш билан бирга уларнинг саломатлиги ва хавфсизлигини ҳам таъминлаш орқали ҳал этилади. Аллоҳнинг Расули (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) шундай деганлар:
مَنْ أَصْبَحَ مِنْكُمْ آمِنًا فِي سِرْبِهِ، مُعَافًى فِي جَسَدِهِ، عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ، فَكَأَنَّمَا حِيزَتْ لَهُ الدُّنْيَا
«Кимки ўз юртида тани-жони соғ ва бир кунлик озуқаси бор ҳолда тонг оттирса, унга гўё бутун дунё берилибди».
Бу ҳадис бизга фаровон ва осуда ҳаётни жуда аниқ кўрсатиб турибди. Бойлик тўплаш, мақом ёки шуҳрат билан эмас, балки хавфсизликни сақлаш, саломатлик ҳамда ҳаётий эҳтиёжларнинг таъминланиши инсонга ҳақиқий ҳузур бағишлашини кўрсатмоқда.
Шу боис Исломда аҳолининг асосий эҳтиёжларини таъминлаш давлатнинг зиммасидаги мажбурият ҳисобланади. Буларга қуйидагилар киради:
- Озиқ-овқат;
- Кийим-кечак;
- Турак жой;
- Энергия;
- Тиббий хизмат кўрсатиш;
- Таълим;
- Хавфсизлик ва адолатни таъминлаш.
Бугунги кунда судхўрликка асосланган иқтисодий низом аҳолининг қимматчилик ва қийинчиликларда кун кечиришига сабаб бўлмоқда. Одамларнинг уйлари, турмуши ва келажаги ўзлари назорат қила олмайдиган фоиз ставкаларига боғлиқ бўлиб қолган. Ислом эса судхўрликдан қатъиян қайтаради ва банк кредитларига боғланиб, йиллар давомида бўлиб тўлаш иллюзиясини тақиқлайди. Иқтисодиёт ҳақиқий ва мавжуд неъматлар билан таъминлашга асосланади.
Бундан ташқари, Исломда пул чексиз босиб чиқариладиган қоғозга эмас, балки ҳақиқий қийматга эга бўлган олтин ва кумушга асосланади. Бундай низом инфляцияга чек қўйиб, одамларнинг тўплаган маблағларини ҳимоя қилади.
Шунингдек, Исломда доимий равишда солиқ солиш тақиқланган. Қарз ва солиқлар давлат шариат белгилаган айрим масъулиятларни бажара олмай қолган ҳоллардагина ўша ишни амалга ошириш учун фақат бойлардан олинади. Ҳар бир ишчининг топган даромадидан солиқ ундирилмайди. Закот эса нисоб миқдоридан ошган ва жамғарилган молдангина олинади. Бу эса бойликнинг фақат бир сиқим одамлар қўлида тўпланиб қолишига йўл қўймай, бутун халқ ўртасида айланишини таъминлайди.
Исломда энергия манбалари, конлар ва турмуш учун муҳим бўлган табиий ресурслар жамоат мулки ҳисобланади. Уларни хусусийлаштириш жоиз эмас. Бу хусусий компанияларнинг ҳаддан ташқари юқори нарх белгилаб, бутун халқни гаровга олишига тўсқинлик қилади. Энергия фойда топиш воситаси эмас, балки жамиятнинг хавфсизлиги ва фаровонлиги учун давлат томонидан бошқариладиган неъматдир.
Шунингдек озиқ-овқат хавфсизлиги ҳам стратегик аҳамиятга эгадир. Ислом давлати ўз халқини боқиш учун етарли миқдорда маҳаллий ишлаб чиқаришни таъминлайди, спекуляцияга ёки ташқи қарамликка олиб келадиган импортга бўлган эҳтиёжни йўқотади.
Исломдаги бошқарув мана шундай содда, очиқ, масъулиятли ва адолатлидир. Бугун кўплаб Исломий ўдкалар бошидан кечираётган муваффақиятсизликлар Исломнинг эмас, балки Исломнинг бошқарувда қўлланилмаётганининг натижасидир. Ислом либоси кийдирилган капиталистик тузум билан эса адолатни таъминлаб бўлмайди. Демак, Исломдаги иқтисодиёт чексиз ишлаб чиқаришга эмас, асосий эҳтиёжларни қондиришга, бир ҳовуч одамларнинг бойишига эмас, балки адолатли тақсимлашга асосланади.
Шунинг учун ҳам Исломни фақат шахсий ибодатлар билан чеклаб қўймасдан, уни адолатга, хавфсиз ва фаровон ҳаётга етакловчи турмуш тарзи сифатида тушуниб, ҳаётга татбиқ этишимиз лозим. Мусулмонлар бугунги бузғунчи тузумга кўникиб яшовчилар эмас, балки у тузумни ўзгартирувчилардан бўлиши керак. Аллоҳ Таоло айтади:
الر ۚ كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَىٰ صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ
- Алиф, Лом, Ро. (Эй Муҳаммад, бу Қуръон) Биз сизга, одамларни Парвардигорларининг изни-иродаси билан зулматлардан нурга — қудрат ва ҳамду сано эгаси бўлган зотнинг йўлига — олиб чиқишингиз учун нозил қилган Китобдир. (Иброҳим сураси, 1-оят).
Мумтоз Мавароуннаҳрий
