Казылык

Бисмиллаахи рахмаанир рахиим
Асыл хадис менен

Казылык

Урматтуу бир туугандар “Асыл хадис менен” берүүбүздүн жаңы чыгарылышын жакшы салам менен баштайбыз. Аллахтын тынчтыгы, ырайымы жана берекеси сиздер менен болсун.
روى أبو داوود في سننه قال: حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ عَنْ سِمَاكٍ عَنْ حَنَشٍ عَنْ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَام قَالَ: بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْيَمَنِ قَاضِيًا، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ تُرْسِلُنِي وَأَنَا حَدِيثُ السِّنِّ وَلَا عِلْمَ لِي بِالْقَضَاءِ! فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ سَيَهْدِي قَلْبَكَ وَيُثَبِّتُ لِسَانَكَ، فَإِذَا جَلَسَ بَيْنَ يَدَيْكَ الْخَصْمَانِ فَلَا تَقْضِيَنَّ حَتَّى تَسْمَعَ مِنْ الْآخَرِ كَمَا سَمِعْتَ مِنْ الْأَوَّلِ، فَإِنَّهُ أَحْرَى أَنْ يَتَبَيَّنَ لَكَ الْقَضَاءُ، قَالَ: فَمَا زِلْتُ قَاضِياً أَوْ مَا شَكَكْتُ فِي قَضَاءٍ بَعْدُ
Абу Дауд өзүнүн “Сунанында” Али (р.а)дан риваят кылган. Аллахтын элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) мени Йеменге казы кылып жиберди. Мен: “Оо, Аллахтын элчиси, сен мени жаш кезимде жана казылык кылууну билбеген кезимде жиберип жатасың!” – дедим. Ал: “Аллах сенин жүрөгүңдү жетектейт жана тилиңди бекемдейт. Ошондуктан, эки талашып-тартышуучу сенин алдыңда отурганда, биринчисинен уккандай эле экинчисинен да укмайынча өкүм чыгарба, анткени бул өкүм сага түшүнүктүү болушунун жакшы жолу”, – деди. Ал: Мен ошондон бери казы бойдон калдым же ошондон бери өкүм чыгарууда эч качан шектенген жокмун”, – деди.
“Аун ал-Маъбуд” китебинин автору мындай деген:
Хадис казынын эки талашып-тартышуучунун ар биринин пикирин угуп, алардын эмнеси бар экенин сурап, баарын толук билбей туруп өкүм чыгаруусуна тыюу салынгандыгынын далили болуп саналат. Казы Шавкани мындай деди: Эгер ал эки талашып-тартышычуунун экинчисин укканга чейин өкүм чыгарса, анын өкүмү жараксыз болуп саналат жана аны кабыл алуу милдеттүү эмес. Тескерисинче, ал аны жокко чыгарып, туура териштирүүгө милдеттүү, болбосо башка казы териштириши керек.
Аль-Мунзири мындай деген: Ат-Тирмизи аны кыскараак вариантына келтирип, хасан хадис деп айткан.
Урматтуу бир туугандар:
Казылык – бул өкүмдү милдеттүү түрдө билдирүү… Ал же адамдар ортосундагы талаш-тартыштарды чечет, же коомчулукка зыян келтирген нерселердин алдын алат, же болбосо адамдар менен мамлекеттик аппараттагы ар бир адамдын, башкаруучуларбы же кызматкерлерби, халифаларбы же алардан төмөн тургандардын ортосунда пайда болгон чыр-чатакты чечет. Казылык ушул үч түрдү камтыйт. Талаш-тартыштарды чечүүчү казы, Хисба – бул коомду жөнгө салуу, жакшылыкка чакыруу жана жамандыктан кайтаруу (базарларды жана ачыктан-ачык мыйзам бузууларды көзөмөлгө) алуучу казы жана мазолим (жарандардын бийликтеги кызматкерлерге даттанууларын) кароочу казы.
Ал эми анын шарьийлиги (мыйзамдуулугу) жөнүндө айтскк, Китепте жана Сүннөттө келген. Китепте, Аллах Таала: “وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ” “Алардын ортосунда Аллах түшүргөн нерсе менен өкүм кыл” (Маида)… жана Ал: “وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ”. “Алар Аллахка жана Анын Элчисине алардын ортосунда өкүм чыгаруу үчүн чакырылганда” дейт (Нур).
Сүннөткө келсек, Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун) казылык иштерин жеке өзү көзөмөлдөп, адамдардын ортосунда чечим чыгарган, ошондой эле казыларды дайындаган…
Бүгүнкү талкуубузда айтылгандай, Али ибн Абу Талиб (Аллах андан ыраазы болсун) Йемендин казысы болуп дайындалган. Муаз ибн Жабал Йемендин Аль-Жунд аймагына казы болуп дайындалган.
Казы болуп дайындалгандар эркин, бойго жеткен, акыл-эси жайында, адилеттүү, ислам фикхин билген жана белгилүү бир иштерге чечимдерди колдоно алган болушу керек. Бул шарттардан тышкары, мазолим казы болуп дайындалгандар эркектер гана болушу жана ижтихад үчүн зарыл болгон квалификацияга ээ болгон мужтахид болушу керек.
Казылык мамлекеттик казынадан жашоого жетерлик эмгек акы алууга уруксат берилген нерселердин бири. Бул мамлекет мусулмандардын пайдасы үчүн аларды жалдаган иш. Мусулмандардын пайдасы үчүн мамлекет аны мыйзамдуу түрдө аткаруу үчүн бирөөнү жалдаган ар бир иште, аны аткарган адам, ал ибадатпы же башка нерсеби, акы алууга татыктуу.
Аллах Таала зекет жыйнагандар үчүн үлүш бөлүп берген. Абу Бурайданын риваятында, Аллахтын Элчиси, ага Аллахтын салам-салаваты болсун, мындай деген: قال: أيما عامل استعملناه وفرضنا له رزقاً فما أصاب بعد فهو غلول… “Биз жалдаган жана айлык акы белгилеген ар бир жумушчунун (айлыгынан сырткарткысы), андан кийин алган нерсеси уурулук…”.
Казылык бийлиги мусулмандардын кызыкчылыктарынын бири болуп саналат жана мамлекет аны аткара тургандарды жалдап, аларга мамлекеттик казынадан төлөнүүчү айлык акы белгилеши керек.
Казылык бийлигин жетектеген адамдар төмөнкүлөр:
1. Казы: Ал адамдардын ортосундагы бүтүмдөр жана жазалар боюнча талаш-тартыштарды чечет… жана буга далил катары Пайгамбардын (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун) иш-аракети жана анын Муаз ибн Жабалды Йемендин бир аймагына дайындашы жана бүгүнкү талкуубузду келтиребиз.
2. Мухтасиб казы : Ал коомчулуктун укуктарына зыян келтирген укук бузууларды чечүүнү өз мойнуна алган адам. Анын далили Муслимдин өзүнүн “Сахихинде” عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَّ عَلَى صُبْرَةِ طَعَامٍ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِيهَا فَنَالَتْ أَصَابِعُهُ بَلَلًا فَقَالَ: مَا هَذَا يَا صَاحِبَ الطَّعَامِ؟ قَالَ: أَصَابَتْهُ السَّمَاءُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: أَفَلَا جَعَلْتَهُ فَوْقَ الطَّعَامِ كَيْ يَرَاهُ النَّاسُ، مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مِنِّي” Абу Хурайрадан риваят кылган сөзү. Аллахтын элчиси, (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) тамак-аш үймөгүнүн жанынан өтүп бара жатып, колун ага салганда, манжалары суу болуп калган, ошондуктан ал мындай деген: Ал: “Бул эмне, эй, тамактын ээси?” – деп сурады. Ал: Жамгыр жаады, эй, Аллахтын элчиси, – деди. Ал: Эмнеге аны адамдар көрсүн деп тамактын үстүнө койгон жоксуң? Ким алдаса, ал бизден эмес”, – деди. Ушундайча Пайгамбар (ага тынчтык жана береке болсун) алдамчы менен бетме-бет келип, аны жемелечү.
Ал ошондой эле базарлардагы соодагерлерге соодада чынчыл болууну жана садака (кайрымдуулук) кылууну буйруган. Ахмад Кайс бин Аби Гарза аль-Кинаниден риваят кылган, ал мындай деген:
روى أحمد عن قيس بن أبي غرزة الكناني قال: «كنا نبتاع الأوساق بالمدينة، وكنا نسمّى السماسرة، قال: فأتانا رسول الله صلى الله عليه وسلم فسمانا باسم هو أحسن مما كنا نسمّي به أنفسنا فقال: يا معشر التجار، إن هذا البيع يحضره اللغو والحلف، فشوُبوه بالصدقة
“Биз Мединада товарларды сатып алчубуз жана бизди ортомчулар деп аташчу. Анан Аллахтын элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун), бизге келип, биз өзүбүз атагандан да жакшыраак ат койду. Ал мындай деди: Эй соодагерлер, бул соода куру сөз жана жалган ант менен коштолот, андыктан аны кайрымдуулук менен аралаштыргыла”.
3. Мазолим казысы: Ал адамдар менен мамлекеттин ортосундагы талаш-тартыштарды чечет. Анын ролу Курандагы аятка негизделген:
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَطِيعُواْ اللَّهَ وَأَطِيعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِي الأَمْرِ مِنكُمْ فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً}
“Эй, ыйман келтиргендер, Аллахка жана Элчиге жана өзүңөрдөн болгон бийлик ээлерине баш ийгиле. Эгер кандайдыр бир нерседе пикир келишпестикке туш болсоңор, анда Аллахка жана Элчиге кайрылгыла, эгер силер Аллахка жана Акырет күнүнө ишенсеңер. Бул жакшыраак жана акыркы чечим үчүн ылайыктуураак.
Ал эми пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) ошондой кылган жана мындай деген.
روى أحمد عَنْ أَنَسٍ قَالَ: “غَلَا السِّعْرُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ سَعِّرْ لَنَا، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُسَعِّرُ الْقَابِضُ الْبَاسِطُ الرَّزَّاقُ وَإِنِّي لَأَرْجُو أَنْ أَلْقَى رَبِّي وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنْكُمْ يَطْلُبُنِي بِمَظْلِمَةٍ فِي دَمٍ وَلَا مَالٍ”
Ахмад Анастан риваят кылган, ал мындай деген: “Аллахтын элчисинин (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) убагында баалар көтөрүлгөн, ошондуктан алар: Оо, Аллахтын элчиси, бизге баа коюп бер, – дешти. Ал: Аллах бааларды коюучу, кармоочу жана берүүчү, ырыскы берүүчү, жана мен силердин эч кимиңердин кан же мал-мүлк жагынан мага каршы доо арызыңар жок болуп, Раббиме жолугууну үмүт кылам”, – деди.

Халифа казыларды дайындоо укугу бар жана ал бул маселеде өзүнүн атынан иш алып бара турган бирөөнү дайындай алат.
Ин шаа Аллах, Хизб ут-Тахрир тарабынан жакында тикелене турган Халифалык үчүн даярдалган конституцияда халиф административдик системалардын ичинде казыларды дайындоо, тартипке салуу жана кызматтан бошотуу укугуна ээ болгон башкы казы жетектеген атайын сот органын дайындайт.
Ал казы жана башкаруучу сыяктуу эле талаптарга жооп бериши керек, тактап айтканда, ал мусулман эркек, бойго жеткен, акыл-эси жайында, эркин, адилеттүү жана фикх илимин билген болушу керек (анткени анын фикх илимин билгени жетиштүү). Анын иши чечим чыгаруу менен гана чектелет. Мындан тышкары, эгерде халифа ага мазолим боюнча казыны дайындоо жана кызматтан алуу укугун, андан кийин даттанууларды кароо укугун берсе, ал мужтахид болушу керек…
Казы (талаш-тартыштарды карай турган), мухтасиб казысы жана мазолим казысы жалпы дайындоо менен дайындалышы мүмкүн, ошондой эле алар Расулуллахтын (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун) иш-аракетине жараша иштердин орду жана түрлөрү үчүн атайын дайындоо менен дайындалышы да мүмкүн, анткени ал Йеменде казылык кылуу үчүн Али бин Абу Талибди дайындаган (бул жалпы дайындоо), ал эми Йемендин бир аймагында казылык кылуу үчүн Муаз бин Жабалды дайындаган (бул бир аймакка атайын дайындоо) жана бир ишти кароо үчүн Амр бин аль-Аасты дайындаган ( бул атайын дайындоо).

Бул Халифалыктагы казылык системасынын кыскача берилиши… Көбүрөөк билгиси келгендер Хизб-ут-Тахрирдин “Халифалыктагы башкаруу башкаруу түзүмү” китебине же “Конституцияга киришүү” же “конституция долбоорунун шархынын” Биринчи бөлүмүнө кайрылсаңыздар болот.
Аллах буйруса, келерки “Асыл хадис менен” берүүбүздөн жолугушканга чейин сиздерди Аллахтын камкордугуна, коргоосуна жана коопсуздугуна калтырабыз. Сиздерге Аллахтын тынчтыгы, ырайымы жана берекеси  болсун.

1447-х, 21-зулкаада.
2026-ж, 8-май.