Трампнинг самарасиз Хитой сафари
Трампнинг самарасиз Хитой сафари
АҚШ президенти Дональд Трамп 13–15 май кунлари расмий ташриф билан Хитойда бўлди. Дунёнинг икки етакчи иқтисодий қудрати ўртасидаги ушбу учрашувни кўплаб йирик корпорациялар интизорлик билан кутаётган эди.
Бироқ, «Reuters» агентлигининг хабар беришича, бу галги ташриф кутилган натижани бермади. АҚШ президенти Пекиндан бирор-бир сезиларли натижага эришмасдан, қуруқ қўл билан қайтишга мажбур бўлди.
- Эрон масаласи: Хитойнинг кўмакдан бош тортиши
Музокаралар кун тартибидаги энг муҳим ва қалтис мавзулардан бири — Эронда давом этаётган уруш ҳамда Ҳурмуз бўғозидаги кемалар қатновининг деярли тўхтаб қолгани бўлди. Трамп Хитойнинг Эронга бўлган иқтисодий ва сиёсий таъсиридан Теҳрон билан келишувга эришиш учун фойдаланишга кўндиришга ҳаракат қилиши кутилаётган эди. Сабаби, Хитой уруш пайтида ҳам Теҳрон билан яқин алоқаларини узмай, Эрон нефтини сотиб олишда давом эттириб келмоқда. Бироқ Расмий Пекин бу масалада Вашингтонга бирор-бир аниқ ёрдам таклиф қилмади. Аксинча, икки давлат раҳбарининг учрашуви олдидан Хитой Ташқи ишлар вазирлиги АҚШ ва (Исроил)нинг Эронга қарши олиб бораётган урушини кескин қораловчи баёнот билан чиқди. Натижада, Оқ уй икки етакчининг «Ҳурмуз бўғозини қайта очиш йўлидаги умумий интилишлари» ҳақидаги қуруқ баёнот бериш билан чекланишга мажбур бўлди.
- Иқтисодий битимлар:
Трамп «Fox News» телеканалига берган интервьюсида Хитой 200 та «Boeing» самолётини сотиб олишга рози бўлганини айтди. Бу рақам бундан олдинги 500 та самолёт савдосидан нақ икки ярим баравар камдир. Бунинг оқибатида «Boeing» компаниясининг акциялари 4 фоиздан кўпроққа тушиб кетди.
Бундан ташқари, Хитойга «Nvidia H200» русумли энг илғор сунъий интеллект (СИ) чипларини сотиш масаласида ҳам ҳеч қандай силжиш кузатилмади. Америкалик мулозимлар қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини сотиш ва савдо муносабатларини тартибга солувчи механизмлар тузиш борасида ижобий натижаларга эришилганини даъво қилишган бўлса-да, келишувларнинг тафсилотлари деярли очиқланмади. Шунингдек, Трамп ноёб металлар етказиб бериш масаласида ҳам расмий қарорсиз ортга қайтишга мажбур бўлди.
- Тайвань масаласи:
Кутилганидек, Хитой томони Тайвань масаласида ўзининг муросасиз қатъий позициясида турди. Пекин Тайванни ўз ҳудуди деб билишини ва эртами-кечми уни барибир ўз назоратига олишини қатъий таъкидлади.
- Хитойнинг стратегияси:
Ушбу ташриф давомида Хитойнинг Америкага нисбатан очиқчасига беписандлик қилгани яққол кўзга ташланди. Юзма-юз мулоқот чоғида Си Цзиньпин Америка ва Хитой «Фукидид тузоғи»га тушиб қолмаслик учун ҳаракат қилиши кераклигини алоҳида қайд этди. (Маълумот учун: «Фукидид тузоғи» — юнон тарихчиси Фукидиднинг асарларига таяниб, сиёсатшунос Грэм Аллисон томонидан илмий муомалага киритилган геосиёсий тушунчадир. Бу тушунча, ўз мавқеини йўқотиб бораётган амалдаги буюк давлат янгидан юксалиб келаётган қудратли давлат билан тўқнашишга мажбур бўлишининг тарихий қонуниятини англатади).
Аслида Си Цзиньпин Трампга бу фикрни айтиш орқали, хушмуомалалик билан Американинг қуёши ботаётганига, Хитой эса аксинча, юксалиб бораётган янги куч эканига шаъма қилди. Бу — Америкага урушдан қочиш кераклигини англатувчи пинҳона бир таҳдиддир. Бироқ Пекин бунинг учун ҳали фурсат пишиб етилмаганини жуда яхши тушунади. Шу боис, у вақти-соати келгунга қадар Америка билан очиқдан-очиқ тўқнашишдан узоқ бўлишни хоҳлайди. Си Цзиньпиннинг Трампга ташқи томондан илиқ муносабат кўрсатиб, амалда эса бирор бир муҳим масалада ён бермаганининг сири ҳам мана шунда.
Хулоса қилиб айтганда, Трамп Хитойдан ўзи истаган сиёсий ва иқтисодий ютуқларни қўлга кирита олмай, қуруқ қўл билан ортга қайтди, дейиш мумкин. Бу ташриф икки давлатнинг ҳам ҳамкорликка интилаётганини кўрсатса-да, улар ўртасидаги стратегик зиддиятлар нақадар чуқур эканини фош қилди.
Экспертлар яқин йилларда Хитой иқтисодий ва ҳарбий жиҳатдан АҚШни қувиб етиши, ҳатто ундан ўзиб кетиши мумкинлигини бот-бот такрорлашмоқда. Бироқ жаҳон етакчилиги фақатгина қурол-яроғ ёки пулга қараб белгиланмаслиги кундай равшан. Шундай экан, энг асосий савол жавобсиз қолмоқда: Хитой янги дунё тартибини тузиб, янги халқаро институтларни барпо эта оладими? Бундан ҳам муҳимроғи — Хитой инсониятга адолат, тинчлик ҳамда фаровонлик олиб келадиган янги цивилизацион лойиҳани таклиф қилишга қодирми? Ҳозирча Хитойнинг бу саволларга аниқ жавоб йўқ. Трампнинг мазкур ташрифи эса глобал ўзгаришлар даврининг бошланганлигини исботлади.
Акилбек Аскаров
